Đền Cô Tân An

Chào mừng quý du khách đã đến với vùng đất Bảo Hà linh thiêng – nơi hội tụ giữa lịch sử, tín ngưỡng và vẻ đẹp của núi rừng Tây Bắc.

Đứng trên ngàn xanh bát ngát

Tưởng bóng cô về hiện phật quan âm

Tay cô đàn, miệng cô ngâm

Điểm đa điểm đót, tiếng trầm, tiếng ti…

Tín ngưỡng thờ Mẫu Thượng Ngàn là một nét đẹp văn hóa tâm linh đã từ lâu ngự trị trong tâm thức của người dân vùng núi phía bắc của Việt Nam, hình ảnh của Bà đã có 1 vị trí xứng đáng trong điện thần của đạo Mẫu.

Và ngày hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau đến tham quan 1 ngôi đền linh thiêng và từ lâu đã trở thành biểu tượng văn hóa tâm linh không thể thiếu của mảnh đất Văn Bàn cũ, đó chính là: Đền Cô – Tân An.

Đúng như tên gọi thì đền Cô nằm tại địa chỉ: thôn Tân An nay thuộc xã Bảo Hà mới - tỉnh Lào Cai. Do nằm ở vị trí trung tâm của thôn Tân An, ngay cạnh QL 279 nên khi tới chiêm bái sẽ rất thuận tiện. Du khách có thể di chuyển tới đền bằng nhiều phương tiện khác nhau như đường sắt, đường bộ và đường thủy.

Đền Cô sẽ mở cửa vào tất cả các ngày (bao gồm cả lễ, tết) và du khách có thể dâng lễ vào mọi khung giờ trong ngày, miễn phí vé vào cửa tham quan tại đền.

Đền Cô Tân An là nơi thờ Công Chúa Thượng Ngàn, dân gian gọi là Cô bé Tân An hay Hoàng Bà Sa, ngôi đền tọa lạc bên bờ hữu sông Hồng đỏ nặng phù sa, nơi địa đầu biên giới phía Bắc, phía bên bờ tả đối diện là di tích đã được xếp hạng quốc gia đền Bảo Hà, là nơi thờ tướng quân Hoàng Bẩy – một vị tướng tài của triều đình, người đã có công dẹp giặc ngoại xâm bình ổn vùng cửa ngõ phía Bắc của Tổ quốc thời kỳ nhà Lê, niên hiệu Cảnh Hưng (1740-1786).

Điều đầu tiên làm ấn tượng trước mắt chúng ta đây là động sơn trang. Động sơn trang được xây bằng đá, chiều cao đỉnh giữa là 9m, chiều rộng tổng thể là 9m. Phía dưới bên ngoài là ao nước nhân tạo được trang trí bởi hình cá chép hóa rồng và hòn non bộ. Phía trong động là ban thờ chúa sơn trang được khắc họa sống động bởi khung cảnh núi rừng hùng vĩ.

Xin mời đoàn mình di chuyển vào trong khu vực nhà tiền lễ để dâng hương trước khi vào tham quan đền. Nghi thức dâng hương trước khi vào hành lễ như một cách để chúng ta kết nối tâm linh, thể hiện lòng thành kính, tri ân với thần linh, tiên tổ. Đồng thời cũng là để xin phép được hành lễ tại đền. Đó là nghi thức mở đầu, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn mà dân tộc ta đã gìn giữ suốt nhiều thế kỷ qua.

Từ phía nhà tiền lễ là hai bên tả hữu là lầu cô và lầu cậu đặt ngoài sân củ nơi thờ Mẫu Cửu Thiên.

Nhìn tổng quan Đền Cô được xây dựng theo kiến trúc hình chữ Công, với đầu tiên là nhà đại bái, tiếp đến là gian thờ chính, gian hậu cung và các công trình phụ cận. Được bao bọc bởi nhánh con của dãy núi Hoàng Liên Sơn và dòng sông Hồng lịch sử, hướng ra trung tâm thôn Tân An.

Bên tay trái của anh chị đây là Miếu thờ thổ thần (miếu thần linh) – vị thần cai quản và trông nom khu vực đền, bên tay phải sẽ là nơi sắp lễ của du khách.

Dạ sau khi dâng hương xong mời đoàn mình di chuyển vào bên trong để tham quan nội cung của đền. Trước khi vào bên trong, có 1 vài lưu ý nhỏ cho đoàn mình, đó là chúng ta di chuyển theo hướng tay phải.

Gian đầu tiên là nơi thờ Mẫu Cửu Thiên, bà là vị thần cai quản 9 cửa trời, trốn thiên cung, thượng giới, kề cận Mẫu Cửu Thiên là 2 ông hộ pháp gác cổng, bên phải là ông Khuyến Thiện - khuyến khích con người ta làm những việc tốt, ứng xử hài hòa, lương thiện; bên trái là ông Trừ Ác, tiêu trừ những suy nghĩ xấu xa và những ý định sai trái của con người.

Tiến vào phía bên trong gian thứ 2 là nơi thờ Ngũ vị Tôn Ông, đại diện cai quản Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ trong ngũ hành. Bên cạnh có 2 cậu bé hầu cận, phía hạ ban, thờ Quan ngũ hổ, phía trên điện thờ có hình tượng đôi Thanh Xà, Bạch Xà vắt ngang. Trong quan niệm dân gian, Hổ là vị chúa cai quản vùng rừng núi, còn Rắn là thần ở nơi sông nước, đây chính là cách bài trí hài hòa giữa miền sông núi và nước non.

Quan ngũ hổ theo đúng tên gọi thì thường được thờ năm ông với 5 màu sắc khác nhau, trong đó Hoàng Hổ (Hổ vàng) trấn phương Trung tâm (địa khu) giữ vai trò trưởng trung cung. Hình tượng ngũ hổ tiêu biểu cho sức mạnh toàn năng, có thể cứu độ, giúp đời, trấn yên bản điện. Ngũ hổ được coi là bộ hạ đắc lực của thánh mẫu trong việc trừ tà ma, ngoại đạo. Khác với những mâm lễ dâng các vị thánh khác, mâm lễ dâng lên Ngũ Hổ là một túi muối, gạo và 5 quả trứng sống.

Gian thứ ba chính giữa là Cung Công Đồng, nơi thờ tượng Đức Vua Cha Ngọc Hoàng, 2 vị thần kề cận là quan Nam Tào và Bắc Đẩu. Quan Nam Tào mặc trang phục màu đỏ, cai quản sổ sinh. Quan Bắc Đẩu mặc trang phục màu xanh, cai quản sổ tử, đây là không gian làm lễ chính của du khách tại đền.

Bên trái là ban thờ Tứ Phủ Ông Hoàng (ông Hoàng Cả - cai quản vùng trời, ông Hoàng Bơ – cai quản vùng sông nước, ông Hoàng Bẩy – bảo hộ cho khu vực biên cương phía bắc, ông Hoàng Mười – cai quản vùng địa phủ, cứu dân độ thế vùng Nghệ - Tĩnh xưa), bên phải cung Công Đồng là tượng thờ Đức Trần Triều Đại Vương, hay còn gọi là Đức Thánh Trần, nơi thờ chính của ngài là ở Côn Sơn - Kiếp Bạc - Hải Dương (cũ), nhưng Đức Thánh Trần được thờ ở hầu hết các đền, phủ trong cả nước để nhằm ghi nhớ công ơn, tôn vinh tài đức vẹn toàn, các ngài đã có công 3 lần đánh bại quân Nguyên – Mông, giữ yên bờ cõi đất nước, Đức Thánh Trần được coi là vị thần trừ tà ma, sát quỷ dữ, chữa bệnh, cứu dân. Đứng bên cạnh ngài là tượng đệ nhất và đệ nhị vương cô, thấp hơn là 2 cậu bé hầu cận, tiếp giáp bên phải là cung thờ Bà cai bản mệnh, bên cạnh nữa là ban thờ Bà cựu thủ nhang đền.

Tiếp đến không gian thứ 4 chính là nơi thờ tượng Công Chúa Thượng Ngàn, đây là nhân vật chính được thờ tại đền, tượng Công Chúa Thượng Ngàn đặt trong khám kính với trang phục màu xanh, ở vị trí trung tâm và quan trọng của đền. Tương truyền rằng, nàng là công chúa La Bình, con gái của Sơn Tinh và Mị Nương, cháu ngoại của Vua Hùng. Là cô gái tài sắc vẹn toàn, theo cha đi chu du khắp thiên hạ. Đi đến đâu nàng cũng quyến luyến với phong cảnh, làm bạn với cỏ cây, chim thú, các vị Sơn thần cũng quý trọng nàng, dân lành cũng vì thế mà được sống yên vui. Hay tin, Ngọc Hoàng thượng đế phong tặng nàng là Bà Chúa Thượng Ngàn, cai quản 81 cửa rừng xanh ở cõi Nam Giao.

Là một vị Thánh Mẫu ngự tại rừng xanh nên qua các thời kỳ chống giặc ngoại xâm vùng biên giới, Mẫu đã dùng quyền năng của mình phù giúp các nghĩa quân của triều đình, đi từ hết thắng lợi này đến thắng lợi khác. Biết ơn công lao của bà nên các triều đại vua thời kỳ phong kiến ở nước ta đã nhiều lần ban sắc phong cho các đền ở khu vực biên giới, trong đó có đền Cô. Hiện nay tại đền Cô lưu giữ 1 sắc phong của triều Nguyễn, năm Khải Định thứ 9 (1924) với nội dung: “Sắc ban cho trấn An Lạc, bảo hà xã phụng sự Thượng Ngàn Công Chúa tôn thần có công bảo hộ đất nước, che chở cho dân, khi cầu linh ứng, tấm lòng ngay thẳng. Nhân dịp Trẫm vào dịp tứ tuần đại khánh, ban cho chiếu chỉ viết vào sổ vàng phong làm: Trang vi rực bảo, thượng đẳng thần, chuẩn cho việc phụng thờ để bảo vệ dân lành ta”

Có thể thấy rằng đền Cô đã có gốc tích từ xa xưa, khoảng thế kỷ XVIII, thờ Công Chúa Thượng Ngàn, với một đạo sắc phong còn lưu lại của Vua Khải Định mang yếu tố mốc lịch sử có thực, theo cách gọi dân gian đó là Mẹ rừng, trong đạo tứ phủ là Bà Chúa Sơn Trang hay Nhạc Phủ, bà là người cung cấp nguồn của cải vô biên cho con người nơi núi rừng biên ải, đó là biểu tượng của sự sống vĩnh hằng, phù giúp dân chiến thắng giặc dữ trong các triều đại Lý Trần.

Đền Cô được coi là một cột mốc để khẳng định và đánh dấu chủ quyền nơi biên cương thiêng liêng phía Bắc của đất nước Việt Nam nên rất cần được bảo tồn và phát huy giá trị của di tích.

Không gian sau cung thờ Công Chúa Thượng Ngàn đó chính là cung cấm, chính giữa đặt tượng Phật A Di Đà (ở vị trí cao nhất) phía dưới là Phật bà quan âm Nam Hải nghìn mắt nghìn tay, dưới cùng là 1 tượng Công Chúa Thượng Ngàn bằng đồng. Bên trái thờ Thủ đền tại vị - người có trách nhiệm trông coi và giữ việc đèn hương tại đền. Bên phải thờ Tam tòa thánh mẫu, với vị trí trung tâm là tượng Tiên Thiên Thánh Mẫu (hay mẫu đệ nhất) mặc áo màu đỏ, cai quản vùng trời. Bên trái là mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn mặc áo màu xanh cai quản vùng rừng, núi. Bên phải là mẫu Đệ Tam Thoải Cung mặc áo màu trắng cai quản vùng sông nước; cùng các cô bé, cậu bé hầu cận. Hiện nay, cung cấm tại đền chỉ mở cửa khi khách có nhu cầu tham quan phía trong hậu cung, còn lại các khoảng thời gian khác sẽ đóng cửa, du khách không đốt hương trong nội cung, không dâng lễ mặn tại cung cấm để đảm bảo sự thanh tịnh và yên tĩnh cho không gian thờ.

Với cách bài trí các không gian mà quý anh chị vừa đi qua thì có thể thấy, đây là đền thờ Mẫu được bố trí theo kiểu: “tiền thánh, hậu phật” với nhân vật thờ phụng trung tâm là Công Chúa Thượng Ngàn.

Không còn sử sách nào ghi chép lại một các cụ thể về quá trình hình thành và xây dựng đền lần đầu tiên. Theo những tư liệu còn sót lại và lời kể của các bậc cao niên trong vùng, ngôi đền đã có từ những năm 70 của TK XX. Đền Cô đã nhiều lần bị lũ cuốn trôi, nhưng người dân vẫn kiên trì dựng lại – như một cách gìn giữ niềm tin tâm linh nơi biên cương của tổ quốc. Hiện tại nơi chúng ta đang đứng ở đây chính là nền đất cũ lịch sử của ngôi đền sau nhiều lần được di chuyển. Bằng sự nỗ lực không ngừng của nhân dân và chính quyền địa phương, công đức gần xa của du khách thập phương, ngôi đền được trùng tu và tôn tạo khang trang như ngày nay. Đầy vinh dự và tự hào, vào năm 2010 Đền Cô được Sở văn hóa tỉnh Lào Cai công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh; 2016 được Bộ Văn hóa thể thao và Du lịch công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia.

Du khách thường tới đền để cầu mong bình an, sức khỏe, tài lộc cho bản thân và gia đình vào các dịp đầu năm. Lễ hội chính của đền được diễn ra từ ngày 15 đến ngày 17 tháng Giêng hàng năm với quy mô trang trọng và nhiều hoạt động văn hóa nghệ thuật đặc sắc. Đây cũng là dịp để nhân dân địa phương và du khách đến dâng hương, tưởng nhớ công ơn của Công chúa thượng ngàn.

Đền Cô không chỉ mang những ý nghĩa về mặt lịch sử, văn hóa mà còn là nơi sinh hoạt tín ngưỡng tâm linh của người dân Lào Cai nói riêng và nhân dân cả nước nói chung. Ngày 29/5/2023 đền cô được công nhận là điểm du lịch cấp tỉnh, cho thấy sự quan tâm của các cấp chính quyền và khẳng định giá trị văn hóa, lịch sử của ngôi đền. Tồn tại bên dòng sông Hồng lịch sử, chứng kiến biết bao sự đổi thay của vùng đất này. Ngày nay, đền Cô cùng với đền Bảo Hà là cầu nối trong tuyến du lịch tâm linh dọc sông Hồng giữa 2 tỉnh Lào Cai – Phú Thọ, góp phần không nhỏ trong việc phát triển kinh tế, xã hội tại địa phương.

Hành trình chúng ta vừa đi qua, hy vọng rằng sẽ để lại những ấn tượng riêng trong lòng mỗi người, không chỉ là nét đẹp văn hóa tâm linh thiêng liêng mà còn như một nốt trầm lắng đọng lại giữa nhịp sống bộn bề, vội vã. Chúng ta biết yêu hơn cuộc sống hôm nay, hiểu sâu hơn những giá trị đã được đánh đổi trong quá khứ để biết ơn và sống tốt hơn mỗi ngày. Sau hôm nay, mỗi anh chị không chỉ có cho mình những bức ảnh đẹp, mà còn mang theo một chút bình an, một chút niềm tin từ mảnh đất linh thiêng này.

Trước khi dừng lời, xin kính chúc quý đoàn mình luôn có nhiều sức khỏe, hạnh phúc và thành công trong cuộc sống! Mời anh chị tiếp tục tham quan những khu vực khác tại đền.