Nghĩa Đô là xã phía Đông của huyện Bảo Yên, nơi quần cư của trên 98% đồng bào dân tộc Tày. Trải qua nhiều thế kỷ sinh sống, lao động và sản xuất, con người vùng đất này đã tích lũy cho mình một kho tàng văn hoá hết sức đặc sắc, đó là sự giao thoa giữa dân tộc Tày – Nùng vùng Đông Bắc và Tày – Thái vùng Tây Bắc, tạo nên một nét độc đáo, đặc trưng riêng của người Tày miền đất Nghĩa Đô. Với những lợi thế về thiên nhiên, không gian văn hóa đặc sắc, cũng như những định hướng về phát triển du lịch của tỉnh Lào Cai. Huyện Bảo Yên kỳ vọng Nghĩa Đô sẽ trở thành nơi bảo tồn Hệ sinh thái văn hóa dân tộc Tày Tây bắc, một vùng quê “đáng sống”, một điểm du lịch sinh thái hấp dẫn của tỉnh Lào Cai và khu vực Tây Bắc.
Nghĩa Đô nơi quần cư của trên 98% đồng bào dân tộc Tày.
Là vùng đất hội tụ đầy đủ yếu tố tự nhiên, con người, đó là 5 dòng suối tự nhiên và đầu nguồn; có hệ sinh thái, đa dạng sinh học biệt lập ít chịu tác động bởi các yếu tố bên ngoài. Cùng với đó, là các dãy núi cao bao bọc lòng chảo Nghĩa Đô, khiến không khí nơi đây luôn mát mẻ và trong lành,…. Ở Nghĩa Đô có những thác nước hùng vĩ, nguyên sơ như: Thác bản Hốc, Phạ Phân, Pác Bó; Vắng kheo, nơi đầu nguồn của những dòng suối, là nguồn sinh thủy bền vững, phục vụ đời sống lao động, sản xuất bao đời nay của cộng đồng dân tộc Tày Nghĩa Đô…
Với lịch sử cư trú lâu đời, cộng đồng dân tộc Tày ở Nghĩa Đô đã hình thành nên một không gian văn hóa đa dạng và phong phú, là tài sản vô giá. Điển hình là hơn 1000 nếp nhà sàn, nơi sinh hoạt, cư trú của nhiều thế hệ hộ gia đình đồng bào dân tộc tày, với kiến trúc gần như còn nguyên vẹn được trao truyền hàng trăm năm lịch sử. Nhà sàn của người Tày ở Nghĩa Đô có nhiều sự khác biệt và nổi trội, trước hết ở số lượng trong cộng đồng dân cư nhà sàn chiếm trên 93%, các ngôi nhà sàn ở Nghĩa Đô đều được bảo tồn gần như nguyên vẹn cả về kiến trúc và cảnh quan.
Nhiều nét văn hóa độc đáo được lưu giữ, trao trao truyền.
Cùng với Nhà sàn truyền thống trên địa bàn xã Nghĩa Đô hiện có 2 di tích lịch sử cấp tỉnh là Di tích lịch sử Chiến thắng Đồn Nghĩa Đô và Đền Nghĩa Đô. Phế tích thành cổ nhà Bầu trên đỉnh đèo Khau Cấn hiện đang được khảo sát, lập hồ sơ đề nghị công nhận di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.
Về văn hóa truyền thống, tín ngưỡng, nghệ thuật dân gian, nghề thủ công, lễ hội truyền thống luôn được người dân bảo tồn, thực hành và trao truyền. Các làn điệu dân ca, dân vũ được quan tâm khôi phục xã đã thành lập câu lạc bộ Văn hóa dân gian, câu lạc bộ hát Then – đàn tính, các đội văn nghệ thôn bản hoạt động thường xuyên, hiệu quả, sẵn sàng trình diễn phục vụ du khách. Duy trì các nghề thủ công truyền thống như: nghề dệt thổ cẩm, nghề đan lát,… các sản phẩm ngoài phục vụ nhu cầu sinh hoạt thường ngày của người dân, vừa là sản phẩm hàng hóa của các dịp chợ phiên, chợ đêm. Trong đó nhiều sản phẩm đã được nâng tầm thẩm mĩ trở thành sản phẩm lưu niệm cho khách du lịch.
Nhà sàn, một nét văn hóa truyền thống của đồng bào Tày Nghĩa Đô.
Trang phục truyền thống của Tày Nghĩa Đô có nhiều nét khác biệt, đó là sự sáng tạo, chắt lọc và phát triển giữa trang phục người Tày vùng Đông bắc và người Tày vùng Tây bắc. Đó là tài sản vô cùng quý giá đã và đang được giữ gìn và truyền lại cho các thế hệ. Ở Nghĩa Đô hiện nay, người dân, cán bộ, công chức, thanh niên, học sinh đều mặc trang phục của dân tộc mình hàng ngày, nhất là vào ngày đầu tuần hay những ngày lễ, tết. Về ẩm thực của vùng đất Nghĩa Đô cũng hết sức phong phú và đa dạng; các món ăn không chỉ cầu kỳ trong cách chế biến và nguyên liệu mà còn hấp dẫn bởi sự độc đáo và có sự hoà trộn của nhiều loại gia vị đậm chất Tây Bắc.
Trên cơ sở các lĩnh vực đột phá được Đại hội XVI tỉnh Lao Cai đề ra. Huyện Bảo Yên luôn xác định phát triển du lịch là một những là một những nhiệm vụ trọng tâm. Cụ thể huyện Bảo Yên đã có một Đề án riêng (Đề án phát triển du lịch cộng đồng Nghĩa Đô) nhằm tập trung nguồn lực để đầu tư, chủ động quy hoạch chung xây dựng xã Nghĩa đô với tổng diện tích gần 4.000 ha, trong đó Khu vực bảo tồn có diện tích 816 ha; Khu vực phát triển thương mại, dịch vụ du lịch có diện tích trên 360 ha; Khu vực phát triển nông, lâm nghiệp và phát triển dân cư mật độ thấp có diện tích trên 2.600 ha, đây cũng chính là cơ sở để thực hiện đầu tư, kêu gọi đầu tư để thực hiện đề án.
Cánh đồng Nghĩa Đô mùa lúa chín là một điểm nhấn thu hút du khách.
Huyện đã tập trung giải phóng mặt bằng, đầu tư xây dựng hạ tầng như chợ văn hóa; Nhà văn hóa thôn theo kiến trúc Nhà sàn truyền thống của đồng bào dân tộc Tày; giải phóng mặt bằng và làm đường vào khu bảo tồn với kinh phí trên 25 tỷ đồng; GPMB đồn Nghĩa Đô; Trùng tu tôn tạo Đền Nghĩa Đô; Hỗ trợ kinh phí để cùng chuyên gia tư vấn tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao, lễ hội tạo không gian để phục dựng, bảo tồn và thực hành các di sản văn hóa truyền thống; Triển khai có hiệu quả việc giải ngân cho các hộ vay vốn tín dụng theo Nghị quyết số 06 của HĐND tỉnh để đầu tư kinh doanh dịch vụ du lịch Homestay; Chủ động xây dựng và triển khai các dự án nông, lâm nghiệp nhằm khôi phục giống vịt bầu cổ xanh bản địa, điều chỉnh khung thời vụ cho phù hợp với mùa du lịch; Xây dựng fanpage “Nghĩa Đô xanh” để quảng bá hình ảnh và tăng cường kết nối, chia sẻ những việc làm hay, ý nghĩa trong ý thức bảo vệ môi trường; thành lập các câu lạc bộ, đội văn nghệ thôn bản; khôi phục nghề thủ công truyền thống; bảo vệ môi trường sinh thái; sẵn sàng hiến đất làm các công trình cộng cộng, nhất là việc mở rộng đường giao thông nông thôn,…
Nhiều hoạt động hấp dẫn trong ngày hội văn hóa dịp nghie lễ 30/4.
Cùng với những tiềm năng sẵn có, hàng năm Bảo Yên đều có kế hoạch xây dựng, bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa đọc đáo, đặc sắc gắn với phát triển các sản phẩm du lịch nhằm thu hút ngày càng nhiều du khách đến với Nghĩa Đô. Năm 2023 sau những hoạt động lễ hội đầu xuân của đồng bào dân tộc bản địa. Trong dịp nghỉ lễ 30/4 và 1/5 Bảo Yên chủ trì phối hợp Sở Văn hóa và Thể thao Lào Cai tổ chức Ngày hội văn hóa dân gian, với chủ đề “Sắc vàng bên dòng Nặm Luông”, tại xã Nghĩa Đô, nơi lưu giữ những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Tày Tây Bắc. Với chuỗi sự kiện hết sức độc đáo đó là: Tổ chức cuộc thi homestay đẹp và Đón nhận giải thưởng ASEAN cho cụm homestay điểm du lịch xã Nghĩa Đô; trưng bày ảnh nghệ thuật “Đất và người Bảo Yên”; thi đánh yến và hoạt động trải nghiệm làm quả yến; thi ném còn gắn với hoạt động trải nghiệm của du khách; du lịch khám phá chinh phục thác Phạ Phân; tổ chức trò chơi dân gian bịt mắt bắt vịt; thi gánh nước, hoạt động trải nghiệm bắt cá; tổ chức cuộc thi làm sản phẩm thủ công truyền thống, hội thi ẩm thực…
Ngày hội sẽ mang lại cho du khách những trải nghiệm đáng nhớ về một Nghĩa Đô, điểm đến xanh, an toàn, thân thiện; qua đó kích cầu du lịch nội địa, từng bước tạo sản phẩm du lịch mới, thu hút du khách, góp phần quảng bá tiềm năng du lịch cộng đồng, những nét đẹp văn hóa của nhân dân các dân tộc trên địa bàn, gắn với bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống với phát triển du lịch ở địa phương, làm tiền đề liên kết với các đơn vị trong và ngoài địa phương xây dựng các tour, tuyến du lịch tạo thương hiệu cho du lịch cộng đồng sinh thái ở Nghĩa Đô, nơi lưu giữ những nét văn văn hóa độc đáo của dân tộc Tày vùng Tây Bắc.
Bảo Yên đang kỳ vọng Nghĩa Đô sớm trở thành trung tâm bảo tồn văn hóa đồng bào Tày Tây Bắc.
Với những định hướng của tỉnh Lào Cai, sự quyết tâm của cấp ủy, chính quyền huyện Bảo Yên, xã Nghĩa Đô và đặc biệt là sự vào cuộc, hưởng ứng của người dân. Sau khi được công nhận là điểm du lịch cấp tỉnh, Nghĩa Đô tiếp tục được quan tâm, đầu tư, xây dựng và phát triển thêm những sản phẩm du lịch mới, đọc đáo như: khám phá thiên nhiên, trải nghiệm du lịch nông nghiệp, du lịch làng nghề; khám phá nhà sàn truyền thống; không gian văn hóa chợ đêm… Cụm Homestay Nghĩa Đô đã vinh dự là một trong hai điểm du lịch cộng đồng của Việt Nam đạt giải thưởng Homestay ASEAN, đây là dấu ấn đặc biệt quan trọng cho sự khởi đầu tốt đẹp trong lộ trình xây dựng và khẳng định thương hiệu du lịch cộng đồng ở Nghĩa Đô. Huyện Bảo Yên kỳ vọng và tin tưởng trong tương không xa Nghĩa Đô sẽ trở thành nơi bảo tồn, lưu giữ hệ sinh thái văn hóa dân tộc Tày Tây Bắc, trở thành một vùng quê “đáng sống”, một điểm du lịch sinh thái hấp dẫn của tỉnh Lào Cai, của khu vực Tây Bắc và cả nước.